داواى ئه‌وه‌ناکه‌ین که‌رکوک بخرێته‌وه‌ سه‌ر کوردستان، تکاتان لێدەکەم کە تەوژمى جوداخواز لەکوردستان هان نەدەن ...   ‌نوسه‌ر: ئا: شوان رابه‌ر
به‌شی هه‌شته‌م جه‌ماوه‌رنیوز  
رۆژى دووشەممە 9/2/2004، ئەنجومەنى حوکم له‌عێراق بە سەرۆکایەتى د.محسن عبدالحمیدى سەرۆکى ئەوکاته‌ی حیزبى ئیسلامى عێراقى سوننى و سەرۆکى خولى ئەنجومەنى حوکم و بە ئامادەبوونى (13) ئەندامى فەرمى ئەنجومەن و (10) لە نوێنەرانى ئەوانى تر لەکۆى (25) ئەندامى سەرەکى، کۆبونەوەى ژمارە (12)ى ئاسایى خۆى لەسه‌ر پێشنیارو داخوازى باڵوێز بریمەر لە بەغدا گرێدا.
له‌و کۆبوونه‌وه‌یه‌دا هه‌ریه‌ له‌: (محسن عبدالحمید سەرۆکى ئەنجومەن، جەلال تاڵەبانى، د.عدنان پاچەچى، نەسیر چادرچى، د.محمد بحر العلوم، سون گول چابوک، سمیر شاکر سمێدعى، د.محمود عوسمان، یۆنادم یوسف که‌ننا، د.موفق روبێعى، حمید مجید موسا بەیاتى سەرۆکى حزبى شیوعى عێراق،د.رەجا خزاعى، د.سەلامە خەفاجى) و ئەم نوێنەرانە که‌ لەجیاتى ئەندامانى تر ئاماده‌بوون (نەبیل موسه‌وى نوێنەرى د.ئەحمەد چەلەبى، هانى ئیدریش لەجیاتى د.ئەیاد عەللاوى، سەعد خیرالله لەجیاتى دادوەر وائل عەبدوللەتیف، نوری مالکى لەجیاتى ئیبراهیم جەعفەرى سەرۆکى حزبى دەعوەى ئیسلامى، مه‌ولود باوەمراد محى الدین لەجیاتى سه‌لاح الدین محمد بەهائەدین ئەمیندارى یەکگرتوو، تالب قاسم لەجیاتى عزالدین سەلیمى تیرۆرکراو، د.عادل عبدالمهدی لەجیاتى عبدالعزیز حەکیمى سەرۆکى ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامى، حه‌دیر شه‌یاع البراک لەجیاتى احمد شه‌یاع البراک، جواد کازم بولانى لەجیاتى شێخ محمداوى، سلاح الدین مدرس لەجیاتى دادوەر دارا نورالدین) ئاماده‌بوون.

سەرەتا سەرۆکى ئەنجومەن کۆبوونەوەکەى بەفەرمى کردەوەو وتى: گرنگترین بابەت کە پێویستە لەکۆبوونەوەى ئەمڕۆدا گفتوگۆى لەسەر بکرێت مەسەلەى بریکارى وەزارەتەکانە، چونکە ئەوە زۆر دواکەوت و پێویستە زوو یەکلابکرێتەوە.
دواتر بەڕێز جەلال تاڵەبانى قسەى کرد و ئاماژەى بەوەکرد کە چەند تێبینیەکى هەیە، سەبارەت بە یاساى کارگێڕى و بەڕێوەبردنى دەوڵەتى عێراق، ووتی: ئەگەر ئەم بابەتە لەخشتەى کارى کۆبونەوەکەدابێت، پێمخۆشە تێبینیەکانم سەبارەت بەوە بخەمەڕوو.

دواتر د.عه‌دنان پاچەچى وتى: سەبارەت بەوە هەندێک خاڵى هەڵپەسراوو یەکلانەکراو دەربارەى بەدەستهێنانى ئەم بابەتە هەن، بۆیە تکاى لە ئەنجومەن کرد کە ماوەو مۆڵەتى چەند رۆژێکیان پێبدەن بۆ خستنەڕووى یاساکە بەشێوەیەکى کۆتایى، دواتر سەرۆکى ئەنجومەن داواى لەبەڕێز جەلال تاڵەبانى کرد کە تێبینیەکانى خۆى بخاتەڕوو.
ئەوسا تاڵه‌بانی هاتە ئاخافتن و وتى: من چەند تێبینیەکم هەیە، من وەکو پارێزەرێک دەمەوێت دەربارەى چەند خاڵێک کە لە بیروهۆشى برایان بزرو ئاوان سەبارەت بە یاساى بەڕێوەبردنى دەوڵەت چەند سروت (مرافعە)ێک پێشکەش بەئێوەى بەڕێز بکەم، چونکە لە کوردستان سەبارەت بەو دەنگۆو هەواڵانەى کە باس دەکرێن و دەوروژێنرێن دڕدۆنگیەکى زۆر هەیەو ئێمە سەبارەت بەوە کۆبونەوەمان کردوە، تەکلیف کراوم کە پێش داڕشتنى یاسا هەندێک تێبینى گشتى دابەزێنم و بخەمەڕوو، جا لەوانەیە هەندێک لەو تێبینیانەى کە لەمەودوا باسیان بکەم سادەو ساویلکە دیاربن، بەڵام حەزدەکەم بۆ بەبیرهێنانەوە هەر باسیان بکەم و بیانخەمەڕوو.
من پرسیارێکم هەیە، ئەویش ئەوەیە ئایا لێرە هیچ گەلێک بەناوى کورد هەیە؟ ئایا ئەم گەلە له‌سه‌ر خاکی کوردستان هەیە؟ ئایا ئەم گەلە پەناهەندەى هەندەران و لەسەر وڵاتى دونیادا دابەش بووە، جا من ئەم پرسیارە دەکەم چونکە هەرکاتێک مەسەلەى عێراق بخرێته‌ به‌رباس مەسەلەى کورد و کوردستانیش ده‌خرێته‌ به‌رباس، ئێمە گەلى کوردین و بەسەر تورکیا و ئێران و سوریادا دابەشکراوین، جا ئەم بەشەکوردەى عێراق بە چەند مەرجێکى دیاریکراو چۆتە پال دەوڵەتێک کە دەوڵەتى عێراقەو لەساڵى 1921 لە ویلایەتى بەغداو بەسرا دامەزراوەو کێشەى ئوستانى موسڵیش لەو دەوڵەتەدا تاکۆتایى ساڵى 1924 هەر بە هەڵپەرسراوى ماوەتەوە، دواتر ئەم کێشەیە بەهۆى ئەوە چارەسەرکراوە کە وەکو ئوستانێک بەچەند مەرجێک خراوەتە پال عێراق کە ئێستا بەداخەوە خۆ لەم مەرجانەى ئوستان "ویلایه‌ت"ی موسل بێ ئاگاو گێل دەکرێت، هەندێک لەم مەرجانەى گەلى کورد بریتین لە دانپیانانى کەسێتى کوردى و بوونى کوردى و زمانى کوردى و دەستنەدان لەناوچە کوردیەکان و نەگۆڕینى دیموگرافیاو بارودۆخى کورد و کوردستان، جا لێرەدا من بەنموونە تەنها بڕگەیەکتان لەوە بۆ دەخوێنمەوە کە نوێنەرى ئینگلیز کاتى خۆى لەعێراق سەبارەت بە رۆل و نوێنەرایەتى عێراق لە کۆمەڵەى گەلانى جیهان (عصبە ئومەم) نوسیویەتى و تیایدا ئاماژە بەپێویستى مافەکانى ژیانى گەلى کورد و مافەکانى ترى دەکات لە بەکارهێنانى زمانى نەتەوەیى و دامەزراندنى فەرمانبەرانى نەتەوەى کورد لە دامودەزگاکانى عێراق و مافى دامه‌زراندنی حکومەتێکى کوردى دەسه‌لمێنێت، کەواتە دواى هەشتاساڵ ئێستا ئێمە پرسیار و باسى فیدراڵیەت دەکەین.

دواتر بەڕێز جەلال تاڵەبانى هەندێک بەڵگەنامەو دیکۆمێنتى ترى خستەڕوو کە ئاماژە بە داننان بە بارودۆخى کورد و مافەکانى دەکەن لەسەرەتاى دامەزراندنى دەوڵەتى عێراقى، پاشان باسى لەو بڕیارەکرد کە نەتەوەیەکگرتوەکان کوردستانیان بە دەوڵەتى عێراقەوە لکاندوە، وتى: ئێستا ئێمە بووینە عێراقى بەو مەرجەى کە مافەکانمان بەفیڕۆ رۆیشتوە، دواى هەشتا (80) سال تازە برایان باسى پێناسەو پێکهاتەى عێراق بەم شێوەیە رەتدەکەنەوە، کەچى سەددام حسێن لە دەستوردا دەڵێت: ئەوەى کە برا کوردەکانمان دەربارەى مافەکانیان قەبوڵى نەکەن، ئێمەیش قەبوڵى ناکەین، لە ماددەى شەشى دەستوردا دەڵێت: عێراق لە دوو نەتەوەى کورد و عەرەب پێکدێت، کەچى ئەمڕۆ ئەوە قەبوڵ ناکرێت سەبارەت بە ژیانى عێراق.
کێشەو گرفتى دووەممان کێشەى کەرکوکە کە ئێستا ئێمە داواى ئه‌وه‌ناکه‌ین بخرێته‌وه‌ سه‌ر کوردستان ، بەڵکو ئێمە دەمانەوێت ئەم کێشەیە بەشێوەیەکى ژیرانە چارەسەر بکرێت، چونکە هەندێک هەقیقەت و راستى هەن ناکرێت ئێمە خۆمانى لێ هەرتە بکەین و بەرهەڵستى بکەین، ئەویش ئەوەیە کە کەرکوک دووچارى پاکسازى نەژادى بووەو چەند ڕەگەزێکى تر هێنراونەتە ناوچەکە، بۆیە ئێمە ئاساییکردنەوەى بارودۆخى کەرکوکمان دەوێت، بۆ وێنە گوندى بەشیر (1200) خێزانى تورکمانى شیعەى تیایە، ئەم دێیە داگیرکراوەو خەڵکەکەى تا ئێستاش ئاوارەبووەو لەژێر چادر و خێوەتەکاندا دەژین، بۆ خاوەن ماڵ و زەوى لە مال و زەوى خۆى دەردەکرێت؟ بۆچی ئەم کێشەیە هەروا بمێنێته‌وه‌و بۆ گەڕانەوەیان بۆ سەرجێ و زێدى خۆیان ئەو خەڵکە چاوەڕێى دەستورى هەمیشەیى بکه‌ن تا دەردەچێت و ئاخۆ کەى دەگەڕێنەوە سەر ماڵى خۆیان؟ چۆن دەبێت ئەم بابەتە دوابخرێ و چارەسەرنەکرێت کەچى سەدان نەخشەو بەڵگەنامەمان لەلایە کە دەیسەلمێنن کەرکوک لە چوارچێوه‌ی کوردستانه‌، جا ئەوە یەکێکە لە بەڵگەنامەو نەخشەکانى سەردەمى دەوڵەتى عوسمانى کە دەیسەلمێنێت کەرکوک لەمیانەى کوردستانى عێراقدایه‌، هەروەها فەرهەنگى (اعلام) ئاماژە بەوە دەکاو دەیسەلمێنێت کە سێ چارەکى دانیشتوانى کەرکوک کوردن و چارەکەکەى تریش لە عەرەب و تورکمان و نەتەوەکانى ترن.

جا ئێستا ئێمە ناڵێین ئێمە که‌رکوکمان دەوێت، بەڵام ویستم بارودۆخى کەرکوکتان بۆ روونبکەمەوە، ئەویش تەنها لەرووى رەگەزى و نەژادیەوە نا، هەروەک بارودۆخى خێزانە تورکمانەکانم بۆ باسکردن، بەڵکو ئەوە کێشەو مەسەلەیەکى مرۆییەو ناکرێت باسکردنى دوابخرێت، چونکە سەدام کەرکوکى دابەشی سەر چەند بەشێک کردووە، لەوەش بەشێکى بە تکریت و بەشێکى بە باقوبەو بەشێکى بە موسڵەوە لکاندووە، خەڵک دەیانەوێت ناوى کۆنى کەرکوک و یەکپارچەیى ناوچەکانى بگەڕێتەوە، وەکو هەموو پارێزگاکانى تر خۆى حوکمى خۆى بکات.
ئاساییکردنەوەى کەرکوک و گێڕانەوەى کۆچپێکراوەکانمان دەوێت، ئەو بابەتەش بڕیارێکى ئۆپۆزسیۆنى عێراقیە، گێڕانەوەى کەرکوک بۆ سەر کوردستان دوابخەن، بەڵام گێڕانەوەى بارودۆخى ئاسایى و کۆچپێکراوەکان پەلە لێبکەن بەڵام بە ئەسپایى و بە لەبارى و بەبى فشار لێکردن، کە ئەوانیش تەنها کورد نین، بەڵکو تورکمانیشن، ناکرێت ئەو بابەتە دوابخرێت، جا ئاماژەکردن بەو بابەتە لەیاسادا بە دەربڕین و داڕشتەیەکى گشتى، وەک (راستکردنەوەى ستەمکاریەکان و داڕشتنى یاساى ناکۆکى موڵکدارێتى) پێچەوانەى هەقیقەتى بارودۆخەکە نیە، بەراستى و بەڕاشکاوى دەڵێم: ئەم مەسەلانە زۆر دردۆنگ و دودڵمان دەکەن لە عێراق، چونکە ئێستا لەکوردستان بزووتنەوەیەکى دژ بەئێمە هەیە بەناوى (بزووتنەوەى ریفراندۆم) کە ژمارەیەک لە رۆشنبیرى کورد پێى هەڵدەستن و بەڕێوەى دەبەن کە تائێستا یەک ملیۆن ئیمزایان کۆکردۆتەوە داواى دیاریکردنى مافى چارەى خۆنوسى کوردەکان دەکەن.

ئەم بزوتنەوەیە من و کاک مەسعود بەوە تاوانبار دەکەن کە سازش لەسەر مافەکانى گەلى کورد دەکەین، لە لەندەن خۆپیشاندان کراوە کە داواى سەربەخۆیى کوردستان دەکەن، خۆ ئێوە هەمیشە قسە لەبارەى شەقامەوە دەکەن، بۆیە تکایە گرنگى بەوە بدەن کە شەقامى کوردی دەیەوێت، جائەگەر ئەم کێشەو بابەتە بەشێوەیەکى ئەقڵانى و لۆژیکى چارەسەر نەکەین، لەمەودوا ئێمە و ئێوەش زەرەرمەند دەبین، چونکە ئێوە هێزێکى هاوپەیمانى خۆتان زەرەرمەند دەکەن کە ئێمەین، جا لەوە زیاتر داوا مەکەن کە لە کۆبونەوەى ئۆپۆزسیۆنەوە لەسەرى رێککەوتوین، بەڵکو لەوەش کەمتر داواى مەکەن کە لەوێ لەسەرى رێککەوتوین، چونکە ئەم کێشەو پرسانە گیروگرفتى زۆر لە کوردستان دەوروژێنن و بەرپادەکەن، کاک مەسعود بارزانى نەیتوانى لێرە لەم کۆبونەوەیە ئامادەبێت چونکە لە هەولێر کۆبونەوەیەک هەیە سەبارەت بە دیراسەکردنى ئەو پرۆژە پێشنیارکراوانە، بۆیە وا رێککەوتین کە من بێم بۆ ئێرەو ئەویش لەوێ بمێنێتەوە بۆ راگرتنى بارودۆخەکان، بۆیە تکاتات لێدەکەم کاتێک کە یاساکە دادەنێن باش ئاگادارى ئەو کێشەو مەسەلەیە بن.
هه‌روه‌ها تاڵه‌بانی ووتى یەکێک پێیگوتم: ئایا ماقولە سەدام حسێن شتێکمان بداتێ، بەڵام ئەمڕۆ ئەنجومەنى حوکم لێمان بسه‌نێتەوە؟ بۆیە تکایە بارودۆخى ناوچەى کوردى بەهەند هەڵبگرن.
سەبارەت بە مەسەلەى زمانی کوردی، هەروەک بۆم خوێندنەوە ئەوە لەمیانەى چەند مەرجێک دانى پیدانراوە کە ئوستانى موسڵ خراوەتە سەر عێراق، لەساڵى 1931-ەوە تائێستا 73 سال رۆیشتوەو زمانى کوردیش زمانێکى فەرمى بووە، خۆم لە خوێندنگاکاندا زمانى کوردیم خوێندوە، ئێستا ئێوە تازە تاوتوێ و گفتوگۆى ئەوە دەکەن ئاخۆ زمانى کوردى زمانى رەسمى بێت یان نا؟ کەچى هەرکاتێک داواکارى کوردى پێشکەش بە حکومەتى ناوەندى دەکرێت تیایدا باس لە جیابونەوەو کۆنفیدراڵى دەکرێت، کەچى ئێوە بەزمانى رەسمى کوردى رازى نابن، ئایا بۆ باسى کۆنفیدراڵى و جیابونەوە دەکرێت، باسى هەمەجۆرى ناکرێت، چونکە مەلیک فەیسەڵى یەکەم رەحمەتى خواى لێبێت، هەمیشە دەیگوت: لەسەر کەسى عەرەبى پێویستە کە برا کوردەکەى خۆى هانبدات لەسەر دەستگرتن و پابەندبوونى بە ناسنامەو نەتەوایەتیەکەیەوە.

ئەى برایانى بەڕێز، خۆ کاتێک کە لەساڵى 1930یەوە ئیعتراف بە کوردستان کراوە، ئەوسا وڵاتانى سەربەخۆى جیهان ژمارەیان تەنها 18 دەوڵەت بووە، بۆیە ئەى برایان خواى گەورە قەبوڵ ناکاو رازى نابێت کە ئێوە بەم شێوازە لەم بارەیەوە گفتوگۆمان لەگەڵدا دەکەن و هەراسانمان دەکەن، لە دەستورى ساڵى 1958یشدا دەڵێت" عەرەب و کورد لەم نیشتمانەدا هاوبەشن"، جا ئایا ماناى شەراکەت و هاوبەشى چیە؟
بەڵام دەربارەى سەرچاوەو دەرامەتیەکان، ئایە ئەو جیاوازیەى کە دژ بەئێمە دەکرێو دەنوێدرێت دەزانن چۆنە؟ ئایا تائێستا چەند کارگەو پیشەسازگە لە سلێمانى هەن؟ ئێمە لە بێبەختى خۆمان لە دوو ڕووەوە تووشى چەوساندنەوە بووین، یەکێک کە کوردین، ئەویکە لەبەرئەوەى بەشێکمان کوردى شیعەن، بۆیە تکاتان لێدەکەم کە تەوژمى جوداخواز لەکوردستان هان نەدەن، بەڵکو هانى تەوژمى هاوکارتان بدەن کە ئێمەین، تکاتان لێدەکەین کە لێمان تێبگەن، چونکە سەدان بەڵگەمان لەدەستە لەسەر ئەو قسانەى کە بۆ ئێوەى دەکەین، ئێمە نامانەوێت ئێوە ناچاربکەین لەسەر بڕیاردانێکى دیاریکراو بەڵکو دەمانەوێت لە بارودۆخی ئێمە تێبگەن و ئاگاداربن.

من خۆم کەسێکى توندڕه‌ونیم، بەڵکو من تەمەنى خۆم لە بەرگریکردن لە برایەتى کورد و عەرەبدا بەسەربردوە، زۆرم لەسەر برایەتى و هاوپەیمانى کورد و عەرەب نوسیوەو گوتوە، بۆیە بە برا ئیسلامیەکانمان دەڵێم: ئێمە فیدراڵیەتمان ناوێت، بەڵکو تەنها مافى ویلایەتى ئیسلامیمان بدەنێ، بە دیموکراتیخوازەکان دەڵێم: تەنها مافى چارەی خۆنوسینمان بدەنێ، بۆ وێنە پێشمەرگە ئەمڕۆ هەڵکەوتێکەو هەیە کە دەیان هەزار کەسى تیادا رێکخراوە، ئایا دەتوانین تەنها بە خەتە قەڵەمێک و بە بڕیارێکى جەلال و مەسعود لە رۆژێکدا هەڵبوەشێنرێتەوە؟ با ئێمە واقیعى بین و چارەسەرى گونجاو بدۆزینەوە، راستە دەوڵەتى ناوەندى مافى دەسەڵات و تەشکیلکردنى هێزە چەکدارەکان و دەرکردنى دراو و پارەوپولى هەیە، بەڵام دەکرێت تەنانەت لە دەرکردنى دراوى عێراقیشدا ئاماژە بە هێماو دەستاوێژەکى کوردى بکرێت، نمونەى دراوى چینى چەند پیتێکى عەرەبى تیدایە بۆ رازیکردن و خاترى گەلى عەرەبى چینى کە ژمارەشیان لە سێ ملیۆن زیاتر نیە، ئسکۆتلەنداش دراوێکى تایبەت و مافى بەکارهێنانى سەرچاوە دەرامەتیەکانى خۆى هەیە، جا ئێمە داواى هەموو ئەو دەسەڵات و شتانە ناکەین، بەڵکو پێویستە ئێوەش لەگەڵ ئێمەدا بەسۆز و شەفەقەت بن، چونکە ئێمە لە ئوستانى دلێم جیاوازین لەگەل رێزمان بۆیان، ئێمە نەتەوەیەکین بەچەند مەرجێکەوە دراوینە پال عێراق، سوێند بەخوا هەندێک بیروبۆچوونى بەعسیەکان لە هەندێک دەستاوێژى خۆیاندا سەبارەت بە ماف و تایبەتمەندیەکانى ئێمە لە بیروبۆچوونەکان ئێستاى ئێوەیان باشتر بۆ ئێمە دەوێت، دەنا چى لە بەکارهێنانى زمانى کوردیدا هەیەو قەیچییه‌کات ئەگەر بەکاربێت؟ جا ئەگەر ئێمە یەکسانبین لەعێراق، پێویستە لە هەموو شتێکدا یەکسانبین نەک تەنها لە شتێکدا.

هەموو ئەو مەسەلانە لە پێشنیارە پێشکەشکراوەکانى ئێوەدا نەهاتوون، مەسەلەى حکومەتى هەرێمى کوردستان کە بۆ ماوەى (12) ساڵە واقیعێکى بەرپایەو هەیە، کە بەشێوەیەکى زۆر نایاب و باش ناوچەکە بەڕێوە دەبات بە جۆرێک کە بۆووه‌تە نموونەى گەشانەوەو ئێمە شانازى پێوەدەکەین، بۆ زۆرێک لەئێوەیش بۆتە پاڵپشت و پەنایەک، کەچى ئێستا بۆتە جێى مشتومڕ و گفتوگۆ لەسەرکردنى، دەئێستا ئەو واقیعە قەبوڵ بکەن تا کاتێک دەستورى هەمیشەیى پەسه‌ند دەکرێت، چونکە هەندێک هەڵکەوت و هەقیقەت هەن ناکرێت پشتگوێ بخرێن، خۆ ناچمەوە کوردستان و بەحکومەت بڵێم هەڕونەوە ماڵى خۆتان، هەروەک چەندان تەنازول و دەسەڵاتى عێراقمان قەبوڵ کردوە، دە ئێوە بارودۆخى ئێمە قەبوڵ بکەن، جا لەبەرئەوەى من پارێزەرم ئەوە بە موڕافەعەیەکى یاسایى دادەنێم نەک بە داواکارى.

پاشان دکتۆر موحسین عەبدولحەمید وەک سەرۆکى ئەنجومەن لەسەر ئەم روونکردنەوانە سوپاسى بەڕێز جەلال تاڵەبانى کردو ئاماژەى بەوەکرد کە ئەو ئێستا گفتوگۆکردن لەسەر ئەو بابەتە بەپێویست نازانێت، چونکە ئەم بابەتە لەمەودوا دەکەوێتە چوارچێوەو خانه‌ى یاساى بەڕێوەبردنى عێراق.